گسترش عامل‌های هوش مصنوعی (AI Agents) که قادرند بدون مداخله مستقیم انسان قرارداد منعقد کرده، تصمیم‌گیری کنند و حتی تعهدات قراردادی را اجرا نمایند، چالش‌های نوینی را در نظام مسئولیت مدنی ایجاد کرده است. پرسش اصلی آن است که در صورت ورود زیان ناشی از عملکرد این عامل‌ها، مسئولیت متوجه توسعه‌دهنده، کاربر یا هر دو خواهد بود؟ مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی نشان می‌دهد که قواعد سنتی مسئولیت مدنی ایران به‌تنهایی پاسخگوی این پدیده نیست و باید با تفسیر موسع از نظریه تقصیر و نظریه خطر، مسئولیت میان توسعه‌دهنده و کاربر بر اساس میزان کنترل و قابلیت پیش‌بینی خطر توزیع شود.
کلیدواژه‌ها: عامل هوش مصنوعی، مسئولیت مدنی، قراردادهای خصوصی، توسعه‌دهنده، کاربر.
عامل‌های هوش مصنوعی نسل جدیدی از سامانه‌های هوشمند هستند که برخلاف نرم‌افزارهای متعارف، توان تحلیل داده، تصمیم‌گیری مستقل و انجام اقدامات حقوقی را دارند. این ویژگی موجب شده است که نقش آن‌ها در انعقاد و اجرای قراردادهای خصوصی افزایش یابد. در عین حال، استقلال نسبی این سامانه‌ها تعیین شخص مسئول در جبران خسارت را با ابهام مواجه کرده است؛ زیرا قواعد سنتی مسئولیت مدنی بر رفتار انسان استوار بوده و برای کنش‌های مستقل هوش مصنوعی طراحی نشده‌اند.
در حقوق ایران، مطابق مواد ۱ و ۲ قانون مسئولیت مدنی، تحقق مسئولیت مستلزم ورود ضرر، وجود رابطه سببیت و انتساب فعل زیان‌بار است. در خصوص عامل‌های هوش مصنوعی، انتساب زیان به توسعه‌دهنده زمانی موجه است که خسارت ناشی از نقص طراحی، آموزش نامناسب مدل یا بی‌توجهی به الزامات ایمنی باشد. در این حالت، توسعه‌دهنده با نقض تکلیف احتیاط، مسئول جبران خسارت خواهد بود.
از سوی دیگر، کاربر نیز ممکن است مسئول شناخته شود؛ به‌ویژه هنگامی که از سامانه برخلاف دستورالعمل، بدون نظارت لازم یا در محیطی پرخطر استفاده کند. بنابراین، صرف استفاده از عامل هوش مصنوعی موجب معافیت از مسئولیت نیست و کاربر باید مراقبت متعارف را رعایت کند.
در بسیاری از موارد، زیان نتیجه اجتماع عوامل متعدد است؛ بخشی ناشی از طراحی سامانه و بخشی ناشی از نحوه استفاده. در این فرض، مسئولیت تضامنی یا تقسیم مسئولیت بر پایه میزان تأثیر هر عامل، با اصول عدالت و جبران کامل خسارت سازگارتر است. همچنین در مواردی که اثبات تقصیر دشوار باشد، می‌توان از نظریه خطر بهره گرفت؛ زیرا کسی که فناوری پرخطر را طراحی یا به‌کار می‌گیرد، باید آثار زیان‌بار قابل‌پیش‌بینی آن را نیز بپذیرد. با توجه به افزایش خودمختاری عامل‌های هوش مصنوعی، برخی نظام‌های حقوقی به سمت وضع مقررات اختصاصی حرکت کرده‌اند، اما اعطای شخصیت حقوقی مستقل به این سامانه‌ها هنوز با ایرادات نظری و عملی مواجه است. در شرایط کنونی، مسئولیت همچنان باید متوجه اشخاص حقیقی یا حقوقیِ دارای قدرت کنترل، انتفاع اقتصادی یا امکان پیشگیری از زیان باشد.
نتیجه‌گیری
عامل‌های هوش مصنوعی ساختار سنتی مسئولیت مدنی را با چالش مواجه کرده‌اند، اما این امر به‌معنای فقدان مسئولیت نیست. مناسب‌ترین راهکار، پذیرش مسئولیت متناسب با میزان کنترل و نقش هر یک از توسعه‌دهنده و کاربر در ایجاد خطر است. همچنین پیشنهاد می‌شود قانون‌گذار با تدوین مقررات ویژه درباره استانداردهای طراحی، شفافیت الگوریتمی و بیمه مسئولیت سامانه‌های هوش مصنوعی، از بروز اختلافات حقوقی آینده پیشگیری کند. چنین رویکردی ضمن حمایت از زیان‌دیدگان، امنیت حقوقی لازم برای توسعه فناوری‌های هوش مصنوعی را نیز فراهم خواهد ساخت.
منابع
قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹.
قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۳). الزام‌های خارج از قرارداد (مسئولیت مدنی). تهران: شرکت سهامی انتشار.
صفایی، سیدحسین. (۱۳۹۷). مسئولیت مدنی. تهران: میزان.
European Parliament. (2024). Artificial Intelligence Act.
European Commission. (2022). Proposal for a Directive on AI Liability.
Principles of European Tort Law (PETL).
