ه
هوش مصنوعی امکان تولید متن، تصویر، موسیقی و آثار هنری را در زمانی کوتاه فراهم کرده است؛ اما پرسش مهم این است: وقتی یک اثر با کمک هوش مصنوعی تولید می شود، مالک آن چه کسی است؟ کاربر، طراح سامانه یا شخصی که اثر را آموزش داده است؟ پاسخ به این پرسش بر حقوق مؤلف، بهره برداری تجاری، مسئولیت مدنی و حتی اختلافات قضایی تأثیر مستقیم دارد.
۱. آیا آثار تولیدشده با هوش مصنوعی مشمول حمایت حقوق مؤلف هستند؟
پاسخ در همه کشورها یکسان نیست. در بسیاری از نظام های حقوقی، حمایت از حق مؤلف بر وجود سهم خلاقانه انسانی استوار است. بنابراین، صرف وارد کردن یک دستور ساده به سامانه هوش مصنوعی لزوماً به معنای ایجاد حق انحصاری بر خروجی آن نیست.
در حقوق ایران، قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸، آثار اصیل ادبی، علمی و هنری را در چارچوب مقرر مورد حمایت قرار می دهد. بااین حال، این قانون برای آثار کاملاً خودکار تولیدشده توسط هوش مصنوعی حکم صریح و مستقلی ندارد. ازاین رو، تعیین وضعیت حمایتی چنین آثاری نیازمند بررسی متن قانون، میزان مشارکت انسان و شرایط هر پرونده است.
اگر شخصی با انتخاب های خلاقانه، اصلاحات اساسی، ترکیب عناصر و تصمیم گیری های مستقل، سهم انسانی قابل تشخیصی در اثر داشته باشد، امکان بررسی حمایت از همان سهم انسانی مطرح می شود؛ اما نمی توان بدون بررسی، تمام خروجی سامانه را متعلق به کاربر دانست
؟
سه گروه ممکن است در این اختلاف مطرح شوند: کاربر سامانه، توسعه دهنده هوش مصنوعی و صاحب آثار مورد استفاده در آموزش مدل. بااین حال، مشارکت هرکدام به تنهایی مالکیت اثر نهایی را ثابت نمی کند.
کاربر ممکن است هزینه اشتراک پرداخته یا دستورهای متعددی وارد کرده باشد؛ توسعه دهنده نیز سامانه را طراحی کرده باشد. هیچ یک از این واقعیت ها به تنهایی پاسخ قطعی درباره مالکیت حقوق مؤلف نیست. شرایط استفاده از سامانه، قانون حاکم و میزان خلاقیت انسانی باید بررسی شوند.
همچنین اگر خروجی به طور قابل توجهی از اثر متعلق به شخص دیگری اقتباس کرده باشد، مسئله حقوق آن صاحب اثر جداگانه مطرح می شود.
۳. آیا استفاده تجاری از آثار هوش مصنوعی مجاز است؟
تجاری بودن استفاده، به خودی خود نه آن را غیرقانونی می کند و نه تضمین می کند که استفاده کننده حقوق انحصاری اثر را به دست آورده است.
پیش از انتشار یا فروش اثر، باید شرایط استفاده از سامانه، احتمال نقض حقوق اشخاص ثالث، وجود علائم تجاری و استفاده از تصاویر یا آثار قابل شناسایی دیگران بررسی شود. برای مثال، تولید تصویری شبیه اثر یک هنرمند معاصر یا استفاده از نشان تجاری یک شرکت ممکن است مسائل حقوقی مستقلی ایجاد کند.
در قراردادهای تجاری نیز بهتر است درباره حق بهره برداری، تضمین اصالت، مسئولیت نقض حقوق دیگران و جبران خسارت، شروط روشن درج شود.
۴. آیا آموزش هوش مصنوعی با آثار دیگران نقض حق مؤلف است؟
یکی از اختلافات مهم جهانی این است که آیا جمع آوری و استفاده از آثار دارای حق مؤلف برای آموزش مدل های هوش مصنوعی، بدون اجازه صاحبان آن ها مجاز است یا خیر.
پاسخ به قوانین کشور مربوط، نوع استفاده، استثناهای قانونی، شیوه دسترسی به آثار و هدف بهره برداری بستگی دارد. نمی توان ادعا کرد که تمام آموزش های هوش مصنوعی قانونی یا همگی ناقض حق مؤلف اند.
در حقوق ایران نیز برای ارزیابی این موضوع باید قوانین موجود درباره حقوق مؤلف و سایر حقوق مرتبط، همراه با شرایط خاص استفاده، بررسی شوند. فقدان حکم اختصاصی و جامع درباره هوش مصنوعی، به معنای آزادی نامحدود استفاده از آثار دیگران نیست
. مسئولیت حقوقی در صورت نقض حقوق دیگران
اگر انتشار یک خروجی هوش مصنوعی موجب نقض حق مؤلف، حقوق شخصیت، حریم خصوصی یا سایر حقوق قانونی اشخاص شود، مسئولیت احتمالی باید با توجه به رفتار اشخاص، میزان تقصیر، رابطه سببیت و مقررات قابل اعمال بررسی شود.
صرف استفاده از هوش مصنوعی، مسئولیت را خودبه خود از بین نمی برد. در مقابل، نمی توان بدون بررسی نقش هر شخص، کاربر، توسعه دهنده و منتشرکننده را مسئول تمام خسارات دانست.
در دعاوی احتمالی، نگهداری نسخه اصلی اثر، دستورهای واردشده، تاریخ تولید، سوابق ویرایش، مجوزهای استفاده و مدارک انتشار می تواند برای روشن شدن واقعیت مفید باشد.
۶. راهکارهای عملی برای تولیدکنندگان محتوا و کسب وکارها
۱. پیش از استفاده تجاری، شرایط مجوز سامانه را بررسی کنید.
۲. در آثار مهم، میزان مشارکت خلاقانه انسانی و مراحل تولید و ویرایش را مستند نگه دارید.
۳. از بارگذاری اطلاعات محرمانه یا داده های شخصی دیگران بدون مجوز مناسب خودداری کنید.
۴. پیش از انتشار، اثر را از نظر شباهت به آثار موجود، علائم تجاری و نقض حقوق اشخاص بررسی کنید . در قراردادهای تولید محتوا، حدود مالکیت، مجوز بهره برداری و مسئولیت طرفین را صریح بنویسد
